Για την παραδοσιακή γραμματική, πρόταση (clause) είναι μια συντακτική μονάδα που αποτελείται από ένα τουλάχιστον ρηματικό τύπο. Για τη σύγχρονη γραμματική όμως είναι η βασική μονάδα παραγωγής νοήματος στον λόγο, μέσα από την οποία εκφράζουμε εμπειρίες, συναισθήματα, σχέσεις και οργανώνουμε τον λόγο μας. Κάθε πρόταση περιλαμβάνει τρία βασικά στοιχεία: [α] μια διεργασία (συνήθως εκφράζεται με το ρήμα), [β] τους συμμετέχοντες (αυτοί που εμπλέκονται στην πράξη ή την κατάσταση) και [γ] το περιβάλλον ή περίσταση (πού, πότε, πώς γίνεται κάτι).

Η λειτουργία των προτάσεων

Οι προτάσεις, ανάλογα με την την πρόθεση του ομιλητή, διακρίνονται σε:

  1. Αποφαντικές (καταφατικές και αποφατικές): δήλωση ή απόρριψη γνώμης, πληροφορίας, συναισθήματος κτλ.
  2. Ερωτηματικές: αίτηση πληροφόρησης.
  3. Προστακτικές: έκφραση παραγγελίας ή επιθυμίας.

Η οργάνωση των προτάσεων

Οι προτάσεις αποτελούνται από δύο λειτουργικά μέρη: το θέμα (γνωστή πληροφορία), που κανονικά τοποθετείται στην αρχή της πρότασης, και το σχόλιο (νέα πληροφορία), που ακολουθεί. Η οργάνωση αυτή λειτουργεί ως ένας εμφατικός μηχανισμός, αφού η εστία του νοήματος της πρότασης βρίσκεται κανονικά στο σχόλιο/ νέα πληροφορία. (βλ. Θεματοποίηση)

Η δομή των προτάσεων

Ανάλογα με τους όρους που περιλαμβάνουν, οι προτάσεις διακρίνονται σε:

  1. Απλές: Περιέχουν μόνο τους βασικούς όρους, το υποκείμενο και το κατηγόρημα (= το ρήμα και τα συμπληρώματά του): π.χ. Τα παιδιά παίζουν ποδόσφαιρο. Ο Σωκράτης είναι σοφός.
  2. Επαυξημένες: Περιλαμβάνουν πρόσθετα στοιχεία (π.χ. προσδιορισμοί): π.χ. Τα παιδιά της γειτονιάς παίζουν ποδόσφαιρο στο πάρκο.
  3. Ελλειπτικές: παράλειψη βασικών όρων είτε γιατί εννοούνται [π.χ. (ενν. εγώ) Τρώω) είτε για να εκφραστούν συναισθήματα, ευχές, προσταγές κτλ. (π.χ. Τι ωραία!).
  4. Σύνθετες: περιέχουν περισσότερους κύριους όρους, υποκείμενα ή κατηγορήματα: π.χ. Ο Ανδρέας διαβάζει και η Μαρία γράφει. Θα γράψω καλά στις εξετάσεις, γιατί έχω διαβάσει πολύ.

Η θέση των προτάσεων στον λόγο

Ανάλογα με τη σχέση τους με τις υπόλοιπες προτάσεις σε ένα κείμενο , οι προτάσεις χωρίζονται σε:

  1. Κύριες/ Ανεξάρτητες: Προτάσεις που κατά κανόνα μπορούν να σταθούν ως ανεξάρτητες στον λόγο, χωρίς δηλαδή να χρειάζεται να συνδυαστούν με άλλη πρόταση (π.χ. «Διάβασα τα μαθήματά μου»).
  2. Δευτερεύουσες/ Εξαρτημένες: Προτάσεις που εξαρτώνται από άλλες, δεν μπορούν δηλαδή να σταθούν στον λόγο χωρίς να συνδυαστούν με μια άλλη πρόταση (π.χ. «Όταν διαβάσεις τα μαθήματά σου, μπορείς να πας στο σινεμά»). Ειδικά οι προτάσεις αυτές χωρίζονται σε δύο επιμέρους κατηγορίες: [α] ονοματικές (λειτουργούν ως συμπληρώματα ενός ρήματος) και [β] επιρρηματικές (δηλώνουν επιρρηματικές σχέσεις).

Η σύνδεση των προτάσεων

Οι προτάσεις μπορούν να συνδυάζονται μεταξύ τους, δημιουργώντας συμπλέγματα προτάσεων (clause complex) που ονομάζονται περίοδοι και οι οποίες στον γραπτό λόγο βρίσκονται ανάμεσα σε δύο τελείες. Τα συμπλέγματα προτάσεων μπορούν να δημιουργηθούν με τρεις τρόπους σύνδεσης:

  1. Παράταξη (παρατακτική σύνδεση): Συνδέονται δύο ή περισσότερες ισοδύναμες προτάσεις (ανεξάρτητες ή ομοειδείς εξαρτημένες).
  2. Υπόταξη (υποτακτική σύνδεση): Συνδέονται εξαρτημένες προτάσεις (εξαρτημένη με ανεξάρτητη, εξαρτημένη με άλλη εξαρτημένη).
  3. Ασύνδετο σχήμα: Συμπαράθεση των προτάσεων με κόμμα και χωρίς καμία συνδετική λέξη.
ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

Β’ ΛΥΚΕΙΟΥ: 15181 (Β.3), 15368 (Β.3), 19478 (Β.3)*, 19590 (Β.3)*, 19694 (Β.3),