Η θεματοποίηση (thematization) είναι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η πληροφορία μέσα σε μια πρόταση, ώστε να γίνει κατανοητή στον ακροατή ή στον αναγνώστη. Η θεματοποίηση περιλαμβάνει τρία βασικά μέρη:
- Θέμα (theme): Το τμήμα της πρότασης που τοποθετείται στην αρχή και λειτουργεί ως αφετηρία για την επικοινωνία. Συνήθως αντιστοιχεί στη γνωστή πληροφορία, δηλαδή σε κάτι που ήδη έχει αναφερθεί ή θεωρείται δεδομένο από τον ομιλητή και τον ακροατή.
- Σχόλιο/ Ρήμα (rheme): Η νέα πληροφορία την οποία προσθέτει ο ομιλητής στη συζήτηση και προωθεί το νόημα. Βρίσκεται κανονικά στο τέλος της πρότασης, ακολουθώντας το ιεραρχικό σχήμα «από τα λιγότερα στα περισσότερο σημαντικά» που διατηρεί αμείωτο το ενδιαφέρον του συνομιλητή/ αναγνώστη.
- Εστία (focus): Το τμήμα της πρότασης στο οποίο δίνεται ιδιαίτερη έμφαση. Κανονικά ταυτίζεται με το σχόλιο -ως η πληροφορία που προωθεί την επικοινωνία- και βρίσκεται στο τέλος της πρότασης. Οποιαδήποτε αλλαγή αυτής της κανονικής θέσης της εστίας (π.χ. η μεταφορά της στην αρχή) γίνεται για λόγους έμφασης και προβάλλεται στον προφορικό λόγο με τον επιτονισμό.
ΛΥΜΕΝΟ ΘΕΜΑ
«Η Μαρία διάβασε το βιβλίο χθες το βράδυ»: Στην πρόταση αυτή να μετακινήσεις τις φράσεις πάνω στον συνταγματικό άξονα, ώστε να δίνεται έμφαση στον χρόνο.
Ενδεικτική απάντηση: Στην πρόταση αυτή το θέμα/ γνωστή πληροφορία είναι «Η Μαρία», ενώ το σχόλιο/ νέα πληροφορία, στο οποίο βρίσκεται η εστία του μηνύματος, είναι το «χθες το βράδυ». Για να δοθεί έμφαση στον χρόνο, πρέπει να μεταφέρουμε την εστία στο θέμα ως εξής: «Χθες το βράδυ (θέμα) διάβασε το βιβλίο η Μαρία (σχόλιο)».
ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ
- Διάβασε τις παρακάτω προτάσεις και υπογράμμισε το θέμα: [α] Χθες το βράδυ ο Γιάννης είδε μια ταινία. [β] Η ταινία που είδε ο Γιάννης χθες το βράδυ ήταν αστεία. [γ] Όμως, δεν την τελείωσε.
- Ξεκίνα τις παρακάτω προτάσεις με διαφορετικό θέμα (υπογραμμισμένο) χωρίς να αλλάξεις το βασικό γεγονός: [α] Η Μαρία έλυσε τις ασκήσεις των Μαθηματικών. Νέο θέμα: Χθες το απόγευμα… [β] Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την καθημερινότητά μας. Νέο θέμα: Στην καθημερινότητά μας…
- Σύγκρινε τα παρακάτω ζευγάρια και εξήγησε πώς αλλάζει η έμφαση ανάλογα με το θέμα: [α] Οι μαθητές έγραψαν σήμερα τεστ στη Φυσική. [β] Σήμερα έγραψαν τεστ στη Φυσική οι μαθητές.
- Για καθεμία από τις προτάσεις αυτές να γράψεις άλλες τρεις που να ξεκινούν με διαφορετικό θέμα και να εξηγήσεις σύντομα τις επιλογές σου: [α] Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τον κόσμο. [β] Η ομάδα μας κέρδισε τον αγώνα.