Περικείμενο (context) ονομάζεται το πλαίσιο που περιβάλλει το κείμενο και παρέχει στον αποδέκτη τα εργαλεία για την ερμηνεία του. Για παράδειγμα, η κατανόηση της μεταφορικής φράσης «Ο Δούρειος Ίππος της πολιτικής» προϋποθέτει από τον δέκτη να έχει γνώση ενός πολιτισμικού κώδικα, της μυθολογίας και της συμβολικής χρήσης του όρου «Δούρειος ίππος».

Η ΠΕΡΙΣΤΑΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Το περικείμενο περιλαμβάνει όλα τα εξω-γλωσσικά στοιχεία που επηρεάζουν το τι λέγεται, πώς λέγεται και γιατί λέγεται κάτι σε μια συγκεκριμένη περίσταση επικοινωνίας. Τα σημαντικότερα από τα στοιχεία αυτά είναι:

Το πεδίο

Το πεδίο του λόγου (field of discourse) είναι μια μεταβλητή που αφορά τρεις επιμέρους παραμέτρους:

  1. Το περιεχόμενο του κειμένου (τι συμβαίνει;).
  2. Τα χωροχρονικά δεδομένα (πού και πότε συμβαίνει;) μέσα στα οποία πραγματοποιείται ένα γλωσσικό γεγονός.
  3. Τις προθέσεις του πομπού (γιατί λέγεται ή γράφεται κάτι;). Συγκεκριμένα, όταν μιλάμε ή γράφουμε, δεν χρησιμοποιούμε τη γλώσσα μόνο για να περιγράψουμε την πραγματικότητα, αλλά και για να κάνουμε πράγματα: να ρωτήσουμε, να υποσχεθούμε, να διατάξουμε, να ζητήσουμε, να προτείνουμε. Για παράδειγμα, η φράση «Μπορείς να ανοίξεις το παράθυρο;», ενώ λεκτικά μοιάζει με ερώτηση, έχει σκοπό να ζητηθεί μια πράξη (παράκληση, όχι πληροφόρηση). Οι κοινωνικές προθέσεις μπορεί να ταξινομηθούν σε τρεις κατηγορίες: [α] Έκφραση/ αισθητική απόλαυση: Το εκφώνημα δηλώνει τη συναισθηματική κατάσταση του ομιλητή. Στη λογοτεχνία (ή σε κειμενικά είδη που «συνορεύουν« με αυτή, π.χ. στοχαστικό δοκίμιο) στόχος συχνά είναι η αισθητική τέρψη του ακροατηρίου. [β] Απόφανση/ πληροφόρηση: Το εκφώνημα φανερώνει την αντίληψη του ομιλητή για τον κόσμο με σκοπό τη μετάδοση πληροφοριών στο ακροατήριο. [γ] Κατεύθυνση: Το εκφώνημα εκφράζει αυτό που θέλουμε να κάνουν οι άλλοι με σκοπό να μεταστρέψουμε τον τρόπο με τον οποίο το ακροατήριο σκέπτεται και πράττει. Ο σκοπός βέβαια τον οποίο υπηρετεί κάθε εκφώνημα είναι συχνά δύσκολο να προσδιοριστεί με ακρίβεια, συνήθως γιατί δεν εντάσσεται αποκλειστικά σε μια από τις παραπάνω κατηγορίες. Για παράδειγμα,  η φράση «Αυτό πρέπει να αλλάξει» λειτουργεί ως ρητορικό εργαλείο πειθούς σε μια συνέντευξη ενός πολιτικού προσώπου (στόχος: συναισθηματική φόρτιση του ακροατηρίου, υπαινιγμός ευθύνης των πολιτικών αντιπάλων), ενώ σε μια συνομιλία μεταξύ φίλων αποκτά εξομολογητικό χαρακτήρα (έκφραση συναισθηματικής κόπωσης ή εσωτερικού προβληματισμού), πιθανόν και ως έκκληση για κατανόηση ή υποστήριξη. Επίσης, ένα λογοτεχνικό κείμενο μπορεί να έχει ως βασικό σκοπό την έκφραση του πομπού και την αισθητική απόλαυση του αναγνώστη, αλλά προφανώς δεν μπορεί να αποκλειστεί η πρόθεση για ευαισθητοποίησή του γύρω από κάποιο θέμα του ιδιωτικού ή του δημόσιου βίου (π.χ. αντιπολεμική λογοτεχνία). και το πώς η γλώσσα αναπαριστά την εμπειρία μας για τον κόσμο.

Ο τόνος

Ο τόνος του λόγου (tenor of discourse) είναι μια μεταβλητή που αναφέρεται στους συνομιλιακούς ρόλους: την κοινωνική θέση (ίση – άνιση) των συμμετεχόντων σε μια επικοινωνιακή περίσταση, την επαφή τους (άμεση – έμμεση) και τον τύπο της επιρροής που ασκείται από τον πομπό στον δέκτη (θετική – αρνητική). Όλες αυτές οι σχέσεις καθορίζουν το ύφος του κειμένου. Για παράδειγμα, σε μια συζήτηση με ένα στενό φίλο με τον οποίο συναντιόμαστε τακτικά οι γλωσσικές μας επιλογές θα είναι διαφορετικές από ένα πανεπιστημιακό μάθημα στο οποίο ένας ενήλικας καθηγητής απευθύνεται σε μια μεγάλη ομάδα, άγνωστων σε αυτόν, φοιτητών.

Ο τρόπος

Ο τρόπος του λόγου (mode of discourse) είναι μια μεταβλητή που αναφέρεται στο κανάλι επικοινωνίας (γραπτός/ προφορικός/ πολυτροπικός λόγος) και στο κειμενικό είδος. Για παράδειγμα, σε ένα email εργασιακού χαρακτήρα, η γραπτή μορφή και η μονολογική φύση της επικοινωνίας απαιτούν πλήρεις προτάσεις, συνοχή και τυπικό ύφος. Σε αντίθεση, σε ένα τηλεφωνικό διάλογο έχουμε συχνά διακοπές, επαναλήψεις και συναισθηματικά φορτισμένη γλώσσα. Το ποια είδη λόγου υπάρχουν, πώς αναγνωρίζονται και νομιμοποιούνται θεσμικά σε μια κοινότητα (π.χ. σύγκρινε τη στάση της εκπαίδευσης απέναντι στον «έγκυρο» επιστημονικό λόγο και τις «άσημες» προφορικές γεωγραφικές ποικιλίες), καθώς και ποια κειμενικά είδη θεωρούνται κατάλληλα, έγκυρα ή επιτυχημένα σε κάθε περίσταση (π.χ. το βιογραφικό σημείωμα για μια αίτηση πρόσληψης) καθορίζεται από το κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο μιας επικοινωνιακής περίστασης από το σύνολο δηλαδή των αξιών, των πεποιθήσεων, των κοινωνικών κανόνων και πρακτικών που μοιράζονται τα μέλη μιας κοινότητας και διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο παράγονται και ερμηνεύονται τα κείμενα.

ΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΥΦΟΥΣ

Οι τρεις αυτές μεταβλητές της επικοινωνιακής περίστασης (πεδίο, τόνος, τρόπος) συνδέονται με ένα σύνολο λεξικογραμματικών επιλογών που καθορίζουν το επίπεδο ύφους του (register). Βέβαια, καθώς οι περιστάσεις διαφέρουν σημαντικά, είναι δύσκολο να ταξινομηθούν με ακρίβεια τα επίπεδα ύφους. Ωστόσο, μπορούμε για διδακτικούς λόγους να διακρίνουμε τρία βασικά επίπεδα ύφους:

  1. Τυπικό ύφος: Εμφανίζεται κυρίως σε γραπτά «θεσμικά» κείμενα (δημόσιας διοίκησης, επιστημονικά, νομικά, εκκλησιαστικά κτλ. δημοσιογραφικά κ.α.), και σπανιότερα στον προφορικό λόγο (διαλέξεις, κηρύγματα κτλ.). Κυριαρχεί το λόγιο λεξιλόγιο, η υποτακτική σύνδεση και ο μακροπερίοδος λόγος, η παθητική σύνταξη, το γ’ ρηματικό πρόσωπο, η ονοματοποίηση, η περιορισμένη χρήση (κυρίως παυστικών) σημείων στίξης, η αναφορική/ κυριολεκτική λειτουργία του λόγου κτλ.
  2. Οικείο ύφος: Χρησιμοποιείται κυρίως στον προφορικό λόγο (π.χ. συνομιλίες) και σπανιότερα στον γραπτό λόγο (φιλικές επιστολές, λογοτεχνικά κείμενα κτλ.). Κυριαρχεί το λαϊκό λεξιλόγιο, η παρατακτική σύνδεση και ο βραχυπερίοδος λόγος, η ενεργητική σύνταξη, το α’ και β’ ρηματικό πρόσωπο, ο ρηματικός λόγος, τα σχολιαστικά σημεία στίξης, τα σχήματα λόγου και η ποιητική λειτουργία του λόγου κτλ.
  3. Ουδέτερο ύφος: Παρουσιάζεται κυρίως στον πληροφοριακό γραπτό λόγο (π.χ. δημοσιογραφικά κείμενα, αποδεικτικά δοκίμια, ανακοινώσεις κτλ.) και συνδυάζει επιλογές και από τα δύο προηγούμενα επίπεδα ύφους.
ΛΥΜΕΝΟ ΘΕΜΑ 1

ΘΕΜΑ 1: Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σου, ο σκοπός για τον οποίο γράφτηκε το κείμενο «Απόπειρα κατά Τραμπ»; Να εντοπίσεις τρεις (3) τρόπους (ρητορικούς, οργανωτικούς, γλωσσικούς) με τους οποίους ο συντάκτης επιχειρεί να τον επιτύχει.

Το κείμενο αποτελεί ένα ειδησεογραφικό άρθρο (ρεπορτάζ) με σκοπό την ενημέρωση των αναγνωστών της εφημερίδας σχετικά με ένα γεγονός της επικαιρότητας. Στο κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο του δυτικού πολιτισμού η επίτευξη ενός τέτοιου σκοπού είναι συνυφασμένη με την απόδειξη της αντικειμενικότητας του συντάκτη της είδησης. Έτσι, το συγκεκριμένο άρθρο αρθρώνεται γύρω από τις πληροφορίες που προέρχονται από τις «αρμόδιες αρχές», στις οποίες ο συντάκτης παραπέμπει με κάθε ευκαιρία («όπως αποκάλυψε στο CNN αξιωματούχος της αστυνομίας», «σύμφωνα με την ίδια πηγή», «πιστεύουν οι ερευνητές», «οι αρμόδιοι συνεχίζουν να αναζητούν…», «δήλωσαν πηγές της αστυνομίας», «δήλωσαν αξιωματούχοι», «οι γονείς του δράστη είπαν στους ερευνητές…»). Ταυτόχρονα, καθώς οι έρευνες βρίσκονται σε εξέλιξη, ο βαθμός βεβαιότητας χαμηλώνει στο επίπεδο της πιθανότητας («Ο 20χρονος φαίνεται πως έκανε πολλές στάσεις», «χρησιμοποίησε πιθανώς τη σκάλα του για να σκαρφαλώσει…», «Αυτό υποδηλώνει ότι ο 20χρονος μπορεί να σχεδίαζε να πυροδοτήσει…», «ο 20χρονος δε φαινόταν να έχει φίλους ή να ασχολείται με την πολιτική…», «οι γονείς του 20χρνου δε φαίνεται να γνώριζαν πολλά…». Τέλος, η προσπάθεια απόδειξης της αντικειμενικότητας της πληροφόρησης διαφαίνεται στον υψηλής πληροφορικότητας τίτλο, στην κυριαρχία του «απρόσωπου» γ’ ρηματικού προσώπου, ακόμα και στην ανωνυμία του πομπού, που υποδηλώνει την απουσία οποιασδήποτε οπτικής γωνίας στην αφήγηση των γεγονότων.

 

ΛΥΜΕΝΟ ΘΕΜΑ 2

Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σου, ο σκοπός για τον οποίο γράφτηκε το κείμενο «Το κυνήγι του χρόνου»; Να εντοπίσεις τρεις (3) τρόπους (ρητορικούς, οργανωτικούς, γλωσσικούς) με τους οποίους ο συντάκτης επιχειρεί να τον επιτύχει.

Το κείμενο ανήκει στο κειμενικό είδος του στοχαστικού δοκιμίου, ενός κειμενικού είδους που απευθύνεται στον στοχαστικό αναγνώστη με σκοπό να τον προβληματίσει για κάποιο σημαντικό θέμα της κοινωνικής, πολιτιστικής και πολιτικής ζωής. Για να επιτύχει τον στόχο του ο συγγραφέας του συγκεκριμένου δοκιμίου, αφού εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους ο σύγχρονος άνθρωπος επιταχύνει με δική του ευθύνη τον ρυθμό της ζωής του, καταγράφει τα δυσάρεστα αποτελέσματα που έχει η στάση αυτή στην ίδια του τη ζωή (βλ. κειμενικό σχήμα αιτίου – αποτελέσματος στις §2&3, §4). Χαρακτηριστική επίσης της κατευθυντικής πρόθεσης του συγγραφέα είναι η χρήση του α’ πληθυντικού προσώπου, που δίνει χαρακτήρα ενός καθολικού προβλήματος στο φαινόμενο της επιτάχυνσης του ρυθμού ζωής, καθώς και ενός αρνητικά φορτισμένου συγκινησιακά λεξιλογίου π.χ. «συμπτώματα βιολογικής καταπόνησης και ανημπόριας», «επιδιώκουν γνωριμίες, που κοστίζουν χρόνο και ταπείνωση, προσπαθούν να επιβάλουν ένα -συχνότατα- μίζερο εαυτό, που με άγχος βαδίζει στη φθορά». «τλήμονες θνητοί»).

 

ΛΥΜΕΝΟ ΘΕΜΑ 3

Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σου, ο σκοπός για τον οποίο γράφτηκε το κείμενο «Το γιατρικό της αμόλυντης λογοτεχνίας»; Να εντοπίσεις και να εξηγήσεις τη λειτουργία τριών (3) γλωσσικών επιλογών με τις οποίες ο συντάκτης επιχειρεί να τον επιτύχει.

Το κείμενο ανήκει στο δημοσιογραφικό είδος του χρονογραφήματος, ένα λογοτεχνικό σχόλιο πάνω στην επικαιρότητα με σκοπό την έκφραση και την αισθητική απόλαυση. Ο συντάκτης -λογοτέχνης ο ίδιος- μοιράζεται με τον αναγνώστη τις σκέψεις και τα συναισθήματα που του προκαλεί η λογοτεχνική ανάγνωση στην περίοδο της «πρώτης καραντίνας». Κυριαρχεί σε όλο το κείμενο το α’ ενικό ρηματικό πρόσωπο, η σχεδόν συνειρμική οργάνωση (π.χ. αναδρομές: «Έφηβος, όταν αρρώσταινα…», σχόλια: «γιατί μου αρέσει να σκορπίζω τα βιβλία σε διαφορετικά σημεία του σπιτιού») και ο μεταφορικός λόγος: μεταφορές (π.χ. «Το διάβασμα είναι μία από τις πιο μοναχικές τέχνες»), παρομοιώσεις (π.χ. «λες και εγείρονται οι συγγραφείς και συνομιλούν μαζί μου»), προσωποποιήσεις (π.χ. «Τέτοια κείμενα έρχονται και γιατρεύουν τη ψυχή»), υπερβολές (π.χ. «η θαυματουργή ίαση της λογοτεχνίας») κτλ.

 

ΘΕΜΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ 1

Πρόθεση του συγγραφέα στην §4 του κειμένου «Ημέρα καταδίκης της βίας εναντίον των γυναικών» είναι να ευαισθητοποιήσει τον αναγνώστη για τις αδικίες σε βάρος των γυναικών. Να αναφέρετε δύο (2) διαφορετικές μεταξύ τους γλωσσικές επιλογές/ εκφραστικά μέσα με τα οποία υπηρετείται η πρόθεσή του και να εξηγήσετε σύντομα τη λειτουργία καθενός από αυτά. [Πανελλαδικές Εξετάσεις Ημερήσιων & Εσπερινών Λυκείων 2023]

ΘΕΜΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ 2

Πρόθεση της Κικής Δημουλά στο απόσπασμα των §5-8 του κειμένου «Θυμάμαι, άρα ζω;» είναι να ευαισθητοποιήσει τον αναγνώστη σχετικά με το ρόλο που διαδραματίζει η επέτειος στη διατήρηση της μνήμης. Να αναφέρετε τρεις (3) διαφορετικές γλωσσικές επιλογές με τις οποίες επιτυγχάνει το στόχο της, παραθέτοντας τα αντίστοιχα χωρία και να εξηγήσετε τη λειτουργία καθεμιάς από αυτές στο κείμενο. [Πανελλαδικές Εξετάσεις Ημερήσιων & Εσπερινών Λυκείων 2022]

ΘΕΜΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ 3

Πρόθεση της συντάκτριας του κειμένου «Το αύριο δεν είναι πια αδιαπέραστο πέπλο», στην §4 είναι να ευαισθητοποιήσει τους/τις αναγνώστες/αναγνώστριες. Να αναφέρετε τρεις (3) διαφορετικές γλωσσικές επιλογές με τις οποίες επιτυγχάνει τον στόχο της, παραθέτοντας τα αντίστοιχα χωρία, και να εξηγήσετε τη λειτουργία της καθεμιάς από αυτές στο κείμενο. [Πανελλαδικές Εξετάσεις Ημερήσιων & Εσπερινών Λυκείων 2021]

ΘΕΜΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ 4

Στο Κείμενο 2 το πρόσωπο που δίνει τη συνέντευξη επιδιώκει: [α] να ευαισθητοποιήσει, [β] να πληροφορήσει, [γ] να εκφράσει τις σκέψεις και τα συναισθήματά του για την αναγκαιότητα ανάληψης της ατομικής ευθύνης στη σημερινή ιστορική συγκυρία. Να διαλέξεις ποιο από τα τρία θεωρείς σωστό και να αναφέρεις τέσσερις (4) γλωσσικούς ή/ και εκφραστικούς τρόπους με τους οποίους υλοποιεί την πρόθεσή του. [ΤΘΔΔ: 23793]

ΘΕΜΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ 5

Να συγκρίνεις τα Κείμενα 1 και 2 από πλευράς ύφους λόγου, του τρόπου δηλαδή με τον οποίο οι συγγραφείς πετυχαίνουν να εκφραστούν και να αποδώσουν το μήνυμά τους. Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου σε 80 περίπου λέξεις με αναφορές σε τρεις (3) γλωσσικές επιλογές που, κατά τη γνώμη σου, διαμορφώνουν σε κάθε περίπτωση το ανάλογο ύφος λόγου. [ΤΘΔΔ: 23806]

ΘΕΜΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ 6

Ποιο είναι το θέμα του Κειμένου 1 και ποια η βασική θέση που διατυπώνει η συντάκτριά του; Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σου, ο σκοπός για τον οποίο έγραψε το κείμενο; [ΤΘΔΔ: 27613]

ΘΕΜΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ 7

Ο σκοπός της συγγραφέως του Κειμένου 2 είναι: [α] να ευαισθητοποιήσει τους αναγνώστες σχετικά με το ζήτημα της διάδοσης και της λειτουργίας του Facebook, [β] να εξηγήσει στους αναγνώστες το φαινόμενο της διάδοσης και της λειτουργίας του Facebook, [γ] να αποτρέψει έμμεσα τους αναγνώστες από το να χρησιμοποιούν το Facebook. Να διαλέξεις όποιον από αυτούς θεωρείς σωστό και να επισημάνεις, φέρνοντας και τα κατάλληλα παραδείγματα, τέσσερις γλωσσικές επιλογές που χρησιμοποιεί, για να τον επιτύχει. [ΤΘΔΔ: 30152]

ΘΕΜΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ 8

Με ποιο ύφος λόγου επιλέγεται να διατυπωθούν τα νοήματα στα Κείμενα 1 και 2; Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου επιλέγοντας δύο γλωσσικές αναφορές, για κάθε Κείμενο (μονάδες 6). Να σχολιάσεις την αποτελεσματικότητα των γλωσσικών επιλογών σε σχέση με το κειμενικό είδος. [ΤΘΔΔ: 31363]

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

Β’ ΛΥΚΕΙΟΥ: 15202 , 15531 , 16798 , 16841 , 17124 , 20080 , 20094 , 28112 , 28129 , 28130

Γ’ ΛΥΚΕΙΟΥ: 24808 , 25121 , 26526 , 26647 , 26692 , 26696 , 26698 , 27612 , 27643 , 27645 , 27699 , 27780 , 30051 , 30053 , 30054 , 30057 , 30060 , 30062 , 30064 , 30065 , 30072 , 30079 , 30080 , 30081 , 31360 , 31366 , 31438 , 31452 , 35586 , 35590 , 35699