Το σύνολο των λέξεων της γλώσσας μας και των σημασιών τους. Μπορούμε να διακρίνουμε διαφορετικά επίπεδα λεξιλογίου:
- Λαϊκό λεξιλόγιο: Το σύνολο των λέξεων που χρησιμοποιούνται ανελλιπώς για αιώνες στην ελληνική γλώσσα, ακόμα και αν έχουν υποστεί αλλαγές στη μορφή και τη σημασία τους (π.χ. «θάλασσα»). Κυριαρχεί στην καθημερινή επικοινωνία.
- Λόγιο λεξιλόγιο: Το σύνολο των λέξεων που εισήγαγαν μετά τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους λόγιοι συγγραφείς, είτε επαναφέροντας λέξεις της αρχαίας ελληνικής γλώσσας που είχαν πάψει να χρησιμοποιούνται (π.χ. «δημοκρατία») είτε δημιουργώντας νέες λέξεις με στοιχεία (ρίζες, προθέσεις, καταλήξεις κτλ.) της Αρχαίας Ελληνικής (π.χ. «υπογράφω»). Χαρακτηρίζει τον ακαδημαϊκό λόγο.
- Ειδικό λεξιλόγιο: Το σύνολο των λέξεων που δεν χρησιμοποιούνται στο γενικό λεξιλόγιο με την ίδια σημασία. Αφορά είτε ειδικούς τεχνικούς/ επιστημονικούς όρους που προσδίδουν ακρίβεια και σαφήνεια στον επιστημονικό λόγο είτε λέξεις/ φράσεις της κοινωνιολέκτου συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων (τοπική διάλεκτος, γλώσσα των νέων κτλ.) που προσδίδουν την αυθεντικότητα της προφορικής συνομιλίας στον γραπτό λόγο.
- Ξένες λέξεις: Το σύνολο των λέξεων που προέρχονται από δανεισμό από άλλες γλώσσες. Τα δάνεια αυτά μπορεί να είναι είτε [α] έμμεσα, δηλαδή ξένες λέξεις που ενσωματώθηκαν στο τυπικό της γλώσσας μας και είναι δύσκολο να τις διακρίνει κανείς από τις ελληνικές (π.χ. «παράδεισος», «κούνια») είτε [β] άμεσα, δηλαδή ξένες λέξεις που χρησιμοποιούνται αυτούσιες, διατηρώντας την ξενική τους μορφή (π.χ. «ασανσέρ», «μοντάζ») είτε γιατί είναι δυσλειτουργική η απόδοσή τους στα Ελληνικά είτε γιατί είναι διεθνείς κυρίως τεχνολογικοί όροι που παραμένουν αμετάφραστοι σε όλες τις γλώσσες του κόσμου. Στα δάνεια ανήκουν και [γ] τα αντιδάνεια, ξένες λέξεις δηλαδή, που όμως δημιουργήθηκαν από στοιχεία της ελληνικής γλώσσας (π.χ. «φιλοσοφία», «οικολογία»).
Οι περισσότερες λέξεις δεν έχουν μία σημασία ούτε σημαίνουν το ίδιο σε όλες τις περιστάσεις επικοινωνίας. Οι σημασίες των λέξεων μπορούν να διακριθούν σε δύο επίπεδα:
- Δηλωτική σημασία: Πρόκειται για την κυριολεκτική σημασία των λέξεων η οποία αναπαριστά την εξωγλωσσική πραγματικότητα των ομιλητών. Ταυτίζεται με την αναφορική λειτουργία της γλώσσας, όπου σκοπός είναι η πληροφόρηση του ακροατή.
- Συνυποδηλωτική σημασία: Πρόκειται για τη μεταφορική σημασία των λέξεων. Οι συνυποδηλώσεις μιας λέξης ή φράσης αφορούν τις βιωματικές αποχρώσεις που αποδίδει ο ομιλητής στη λέξη μέσα σε μια συγκεκριμένη περίσταση επικοινωνίας. Συνδέεται με την ποιητική/ μεταφορική λειτουργία της γλώσσας, όπου σκοπός είναι η έκφραση/ αισθητική απόλαυση ή η κατεύθυνση του ακροατηρίου.
Ανάμεσα στις σημασία των λέξεων αναπτύσσονται διάφορες σχέσεις όπως η συνωνυμία, η αντωνυμία, η υπερωνυμία, η υπωνυμία και η μετωνυμία.
ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ
ΘΕΜΑ 1 [επίπεδα ύφους]
[α] Να αντικαταστήσεις τις παρακάτω λόγιες λέξεις του κειμένου «Το παρελθόν και ο σύγχρονος άνθρωπος» με άλλες περισσότερο καθημερινές: «οξύ», «εύγλωττα» (§1), «κάλλους», «καταγέλαστη» (§2), «σκιώδης», «αναιρούνται», «δεινή» (§5), «αποκρίσεις», «κίβδηλο» (§6). [β] Στο κείμενο οι λόγιες λέξεις συνεμφανίζονται με άλλες που ανήκουν σε ένα λεξιλόγιο περισσότερο οικείο και λαϊκό. Αφού τεκμηριώσεις την παρατήρηση αυτή με δύο παραδείγματα από το κείμενο, να εξηγήσεις τον λόγο για τον οποίο, κατά τη γνώμη σου, ο συγγραφέας επέλεξε τη συνύπαρξη αυτών των δύο διαφορετικών επιπέδων λεξιλογίου. Στην απάντησή σου να λάβεις υπόψη την επικοινωνιακή περίσταση (συντάκτης, ακροατήριο, κειμενικό είδος, σκοπός κτλ.).
ΘΕΜΑ 2 [ειδικό λεξιλόγιο & ξένες λέξεις]
Στο κείμενο «Κωνσταντίνος Δασκαλάκης: Και να μας χάριζαν όλο το χρέος αύριο, η χώρα δεν θα σωζόταν» [α] να εντοπίσεις τρεις λέξεις που ανήκουν σε ειδικό λεξιλόγιο και τρεις ξένες λέξεις και [β] να εξηγήσεις τη χρήση τους, λαμβάνοντας υπόψη την επικοινωνιακή περίσταση (πομπός, δέκτης, κειμενικό είδος, σκοπός κτλ.).
ΘΕΜΑ 3 [μεταφορά & κυριολεξία]
Στην προτελευταία παράγραφο του Κειμένου 2 να αντικαταστήσεις τις υπογραμμισμένες φράσεις με άλλες, ώστε τα νοήματα να μην διαφοροποιηθούν, αλλά η λειτουργία της γλώσσας από μεταφορική να γίνει κυριολεκτική.
ΘΕΜΑ 4 [συνάψεις λέξεων]
Ανυποληψία, ευδαιμονισμός, παγίωνε, υπαρξιακή ανάγκη, διαδραματίζει: Με καθεμιά από τις παραπάνω λέξεις και φράσεις του Κειμένου 1 να σχηματίσεις από μία πρόταση στην οποία θα καταδεικνύεται η σημασία τους. Μπορείς να αλλάξεις πρόσωπο ή χρόνο εκφοράς ή αριθμό και πτώση.
ΘΕΜΑ 5 [συνώνυμα, αντίθετα & παράγωγα]
Για τις παρακάτω λέξεις του Κειμένου 1 να γράψεις [α] ένα συνώνυμο για καθεμία από τις λέξεις: προσβάσιμη, προαγωγή, διάδοση, ύψιστης, ανεμπόδιστα, [β] ένα αντώνυμο για καθεμία από τις λέξεις: ποικίλη, κατάχρηση, εξελίσσονται, να επανεπιβεβαιώσουν, ευγνώμονες και [γ] ένα παράγωγο για καθεμία από τις λέξεις: διανομής, συμπεριφορά, ψήφισμα, υποστήριξη, λειτουργία. Όλες οι λέξεις βρίσκονται έντονα υπογραμμισμένες στο κείμενο.
ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ
Β’ ΛΥΚΕΙΟΥ: 14551 , 15265 , 15396 , 16840 , 16846 *, 17932 *, 20115 (Β.3), 20146 , 20152 *, 28044 , 28049 , 28407 , 33013 , 35717
Γ’ ΛΥΚΕΙΟΥ: 23790 (Β.3.α), 23792 (Β.2.α), 23798 (Β.3), 23799 (Β.3), 26645 (Β.3), 26647 (Β.3), 26692 (Β.3.α), 27780 (Β.2), 27780 (Β.3.α), 30070 (Β.3.β). 30080 (Β.2)*, 30162 (Β.3.α), 19481 (Β.3)*