Η περίσταση επικοινωνίας ή καταστασιακό περικείμενο (context of situation) είναι το σύνολο των άμεσων συνθηκών μέσα στις οποίες παράγεται και ερμηνεύεται ένα κείμενο. Αποτελεί το επίπεδο του περικειμένου που συνδέει άμεσα τη γλωσσική μορφή με τη λειτουργία της σε συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο.

Η περίσταση επικοινωνίας αναλύεται σε τρεις αλληλένδετες μεταβλητές:

  1. Πεδίο του λόγου (field of discourse): Αφορά το τι συμβαίνει σε μια επικοινωνιακή περίσταση, το θέμα, το περιεχόμενο και το είδος της δραστηριότητας. Για παράδειγμα, στο πεδίο της εκπαίδευσης ο εκπαιδευτικός διδάσκει στους μαθητές του μια έννοια (τι συμβαίνει;), ενεργοποιώντας μια εξηγητική διαδικασία με ορισμούς (π.χ. Φωτοσύνθεση ονομάζεται…), τη χρήση ειδικής ορολογίας (π.χ. χλωροπλάστες, ενέργεια) και αιτιολογικών δεικτών λόγου (π.χ. επειδή, άρα, συνεπώς) κτλ.
  2. Τόνος του λόγου (tenor of discourse): Αναφέρεται στους συμμετέχοντες σε μια επικοινωνιακή πράξη και στη μεταξύ τους σχέση: την κοινωνική θέση [συμμετρική (π.χ. φίλοι, συμμαθητές) ή ασύμμετρη (π.χ. μαθητής – εκπαιδευτικός, υποψήφιος εργαζόμενος – εργοδότης)], την επαφή τους [άμεση (π.χ. μαθητής – εκπαιδευτικοί/ γονείς) ή έμμεση (νέος – αναγνωστικό κοινό ημερήσιας εφημερίδας)] και τον τύπο της επιρροής που ασκείται από τον πομπό στον δέκτη [θετική (π.χ. προτροπή μαθητή σε συμμαθητές) ή αρνητική (π.χ. διαμαρτυρία μαθητής σε διευθυντή σχολείου)]. Όλες αυτές οι σχέσεις καθορίζουν το ύφος του κειμένου. Για παράδειγμα, σε μια συζήτηση με ένα στενό φίλο με τον οποίο συναντιόμαστε τακτικά οι γλωσσικές μας επιλογές θα είναι διαφορετικές από ένα πανεπιστημιακό μάθημα στο οποίο ένας ενήλικας καθηγητής απευθύνεται σε μια μεγάλη ομάδα, άγνωστων σε αυτόν, φοιτητών.
  3. Τρόπος του λόγου (mode of discourse): Αναφέρεται στο κανάλι επικοινωνίας (γραπτός ή προφορικός, ψηφιακά και πολυτροπικά κείμενα κτλ.), τον βαθμό αλληλεπίδρασης (διάλογος ή μονολογικό κείμενο), τον ρόλο της γλώσσας (κεντρικός ή συνοδευτικός ρόλος), τον βαθμό προετοιμασίας (αυθόρμητος ή προσχεδιασμένος λόγος). Για παράδειγμα, σε ένα email εργασιακού χαρακτήρα, η γραπτή μορφή και η μονολογική φύση της επικοινωνίας απαιτούν πλήρεις προτάσεις, συνοχή και τυπικό ύφος. Σε αντίθεση, σε ένα τηλεφωνικό διάλογο έχουμε συχνά διακοπές, επαναλήψεις και συναισθηματικά φορτισμένη γλώσσα.

Οι τρεις αυτές μεταβλητές καθορίζουν το επίπεδο ύφους ενός κειμένου, δηλαδή τις γλωσσικές επιλογές που μπορούν να γίνουν σε αυτό.