Το ερμηνευτικό σχόλιο εντάχθηκε στη διδασκαλία και την αξιολόγηση του μαθήματος της Λογοτεχνίας με το Πρόγραμμα Σπουδών του 2019. Εκεί αναφέρονταν ως προσδοκώμενα μαθησιακά αποτελέσματα:

Οι μαθητές και οι μαθήτριες αναμένεται να είναι σε θέση [α] να τοποθετούνται/ ανταποκρίνονται στο θέμα ή ερώτημα που οι ίδιοι/-ες πιστεύουν ότι θέτει το κείμενο: να απαντούν στην ερώτηση: «ποιο είναι για σας το κύριο θέμα που θέτει το κείμενο»· [β] να αξιοποιούν στις ερμηνευτικές τους απόπειρες κειμενικά στοιχεία, μορφικές επιλογές και ιστορικά συμφραζόμενα, με σκοπό να τεκμηριώνουν τις θέσεις και τις ανταποκρίσεις τους στη χρυσή τομή της κειμενικότητας με την υποκειμενικότητα, της λογικής με το συναίσθημα· [γ] να μιλούν και να γράφουν με όρους υπόθεσης και όχι ερμηνευτικής βεβαιότητας («υποθέτω ότι …» και όχι « σημαίνει ότι …»)· [δ] να ανασυνθέτουν σε γραπτό ερμηνευτικό σχόλιο την οπτική που οι ίδιοι/ες διαμόρφωσαν με την ολοκλήρωση της διαλογικής διαδικασίας.

Στις Οδηγίες για τη διδασκαλία των φιλολογικών μαθημάτων που ακολούθησαν (2020) η έννοια του ερμηνευτικού σχολίου εξειδικεύονταν:

Το «ερμηνευτικό σχόλιο» στις γραπτές εξετάσεις αποτελεί σχόλιο, περιορισμένης έκτασης (π.χ. 100-150 λέξεις ή 150-200 λέξεις), που περιλαμβάνει την ανάπτυξη αφενός του βασικού, για τους μαθητές, ερωτήματος/ θέματος του κειμένου και αφετέρου της ανταπόκρισής τους σε αυτό. Στο ερμηνευτικό σχόλιο, ο μαθητής δεν περιορίζεται στο «τι λέει το κείμενο» αλλά επεκτείνεται στο «τι σημαίνει για τον ίδιον». Στην εκφώνηση του ερωτήματος είτε γίνεται αναφορά σε κειμενικούς δείκτες είτε όχι, οι μαθητές, κατά τη διδασκαλία, ασκούνται συστηματικά, για να είναι σε θέση να τεκμηριώνουν την ερμηνεία τους με στοιχεία του κειμένου. Επομένως, το ερώτημα «πώς το λέει» το κείμενο δεν μπορεί να αγνοείται.

Σύμφωνα με τις προβλέψεις αυτές το οργανωτικό πρότυπο του ερμηνευτικού σχολίου αναπτύσσεται σε τρία μέρη: το θέμα/ ερώτημα, την τεκμηρίωση του θέματος (ερμηνείες & δείκτες) και την προσωπική ανταπόκριση στο θέμα.

Το θέμα ενός λογοτεχνικού κειμένου είναι η λογοτεχνική αναπαράσταση μιας ανθρώπινης κατάστασης, η σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο ως εμπειρία. Καθώς λοιπόν συνδέεται με την οπτική και τα επίπεδα ανάγνωσης του καθενός από τους αναγνώστες, τα θέματα είναι ρευστά και ποικίλλουν. Για παράδειγμα, θέμα του ποιήματος του Κωνσταντίνου Καβάφη «Περιμένοντας του βαρβάρους» μπορεί να είναι είτε η ανάγκη των ανθρώπων λυτρωθούν από τη σύγχυση και την αβεβαιότητα που τους προκαλεί ο σύγχρονος τρόπος ζωής, επιστρέφοντας σε απλούστερες μορφές κοινωνικής οργάνωσης, που παρείχαν συναισθηματική ασφάλεια είτε η τάση της εξουσίας να επινοεί εχθρούς και απειλές, ώστε να ελέγχει μέσω του φόβου τις λαϊκές μάζες.

Το ερώτημα είναι ο προβληματισμός που προκαλείται στον αναγνώστη, όταν διαβάζει ένα λογοτεχνικό κείμενο, και απορρέει από αυτό που ο καθένας πιστεύει ότι είναι το πιο κρίσιμο θέμα συζήτησης που θέτει το κείμενο. Όπως προηγουμένως και με το θέμα, το ερώτημα που προκύπτει από ένα λογοτεχνικό κείμενο δεν είναι ένα και μοναδικό, και το ίδιο συμβαίνει και με τις απαντήσεις του, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε πολλαπλότητα ερμηνειών. Για παράδειγμα, το ερώτημα από το ποίημα «Περιμένοντας τους βαρβάρους» μπορεί να είναι «γιατί οι άνθρωποι αναζητούν “βαρβάρους;”» ή «ποιος κίνδυνος ελλοχεύει στην αναζήτηση των “βαρβάρων”;».

Η ερμηνεία είναι η διαδικασία απόδοσης νοήματος στο κείμενο με τη συνδρομή κειμενικών (περιεχόμενο και μορφή) και περι-κειμενικών (= το κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο αναφοράς του λογοτεχνικού έργου, οι ιστορικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες του χρόνου συγγραφής, ο πολιτισμός, οι ηθικές αντιλήψεις, οι παραδόσεις και τα ήθη κτλ.) στοιχείων. Τα λογοτεχνικά κείμενα αναγιγνώσκονται σε πολλά επίπεδα και επομένως επιδέχονται πολλαπλές ερμηνείες, που εξαρτώνται από την υποκειμενικότητα του κάθε αναγνώστη (ηλικία, φύλο, γνωστικό και κοινωνικό επίπεδο, προσδοκίες κτλ.).

Τέλος, οι κειμενικοί δείκτες είναι τα μορφικά στοιχεία του κειμένου, που συνιστούν το εξωτερικό περίβλημα αλλά και το σκελετό του. Περιλαμβάνουν το λογοτεχνικό γένος/είδος, τις γλωσσικές επιλογές, τους αφηγηματικούς τρόπους, τις αφηγηματικές τεχνικές, τη δομή, την πλοκή, τους χαρακτήρες κ.ά. Η συνδυαστική ερμηνεία των κειμενικών δεικτών μάς βοηθά να διερευνήσουμε τις ανταποκρίσεις μας στο κείμενο και να του αποδώσουμε νόημα.

Η τυπολογία του θέματος

Στις Πανελλαδικές Εξετάσεις το Θέμα Γ, που σχετίζεται με το ερμηνευτικό σχόλιο, μπορεί να διατυπώνεται  με τρεις διαφορετικούς τρόπους:

Α. Γενική διατύπωση

Ζητείται από τους μαθητές να διατυπώσουν το ερμηνευτικό τους σχόλιο (θέμα ή ερώτημα, τεκμηρίωση, προσωπική ανταπόκριση) για το λογοτεχνικό κείμενο (π.χ. «Να διατυπώσεις το ερμηνευτικό σου σχόλιο για το ποίημα σε 100 έως 150 λέξεις»).

Β. Εντοπισμός θέματος/ ερωτήματος

Ζητείται από τους μαθητές να περιγράψουν την ανθρώπινη κατάσταση (θέμα) ή να αναδείξουν τον βασικό προβληματισμό που αναδεικνύεται από το λογοτεχνικό κείμενο [π.χ. «Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σου, το βασικό θέμα που αναδεικνύεται από το κείμενο; Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου. Ποια είναι η δική σου θέση στο θέμα αυτό; (150 έως 200 λέξεις)», «Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σου, το κρίσιμο ερώτημα που αναδεικνύεται από το ποίημα; Ποια είναι η απάντηση του ποιητικού υποκειμένου σε αυτό; Ποια είναι η δική σου απάντηση; (100 έως 150 λέξεις)»].

Γ. Τεκμηρίωση θέματος/ ερωτήματος

Ζητείται από τους μαθητές να τεκμηριώσουν συγκεκριμένες οπτικές του θέματος/ ερωτήματος που αναδεικνύονται από το λογοτεχνικό κείμενο [π.χ. «Ποια είναι η συναισθηματική κατάσταση που βιώνει το ποιητικό υποκείμενο; Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου με την αναφορά σε τρεις κειμενικούς δείκτες. (150 έως 200 λέξεις)», «Μελετητές υποστηρίζουν ότι το ποίημα έχει πολιτικές διαστάσεις. Με ποια στοιχεία του κειμένου μπορεί αυτό να τεκμηριωθεί; Πιστεύεις πως ο σημερινός αναγνώστης θα το προσλάμβανε με τον ίδιο τρόπο; (150 έως 200 λέξεις)»].

ΛΥΜΕΝΟ ΘΕΜΑ

Οι στρατηγικές της παραγωγής του ερμηνευτικού σχολίου μπορούν να διακριθούν, σύμφωνα με το διαδικαστικό μοντέλο, σε τρία στάδια, το προ-συγγραφικό, το συγγραφικό και το μετα-συγγραφικό. Στη συνέχεια θα εφαρμόσουμε τις στρατηγικές αυτές στο ποίημα «Είμαστε κάτι…» του Κώστα Καρυωτάκη.

Θέμα: Ποια είναι, κατά τη γνώμη σου, η συναισθηματική κατάσταση που επικρατεί στο ποίημα; Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου, λαμβάνοντας υπόψη τους κατάλληλους κειμενικούς δείκτες. Πώς κρίνεις εσύ αυτή τη συναισθηματική κατάσταση; (150 έως 200 λέξεις)

[Είμαστε κάτι…]

Το σονέτο προέρχεται από τη δεύτερη σειρά των ελεγείων της συλλογής «Ελεγεία και σάτιρες» (1927) του Κώστα Καρυωτάκη (1896-1928), ποιητή της Γενιάς του 1920.

Είμαστε κάτι ξεχαρβαλωμένες

κιθάρες. Ο άνεμος, όταν περνάει,

στίχους, ήχους παράφωνους ξυπνάει

στις χορδές που κρέμονται σαν καδένες.

 

Είμαστε κάτι απίστευτες αντένες.

Υψώνονται σα δάχτυλα στα χάη,

στην κορυφή τους τ’ άπειρο αντηχάει,

μα γρήγορα θα πέσουνε σπασμένες.

 

Είμαστε κάτι διάχυτες αισθήσεις,

χωρίς ελπίδα να συγκεντρωθούμε.

Στα νεύρα μας μπερδεύεται όλη η φύσις.

 

Στο σώμα, στην ενθύμηση πονούμε.

Μας διώχνουνε τα πράγματα, κι η ποίησις

είναι το καταφύγιο που φθονούμε.

 

ΣΤΑΔΙΟ 1: ΠΡΟ-ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ

Το προ-συγγραφικό στάδιο αναφέρεται στον σχεδιασμό του ερμηνευτικού σχολείου και αναπτύσσεται σε δύο φάσεις, την προ-αναγνωστική και την αναγνωστική.

Φάση 1: Προ-Αναγνωστική (υποθέσεις)

Στην προ-αναγνωστική φάση αξιοποιούμε τη στρατηγική των προβλέψεων. Πριν την κύρια ανάγνωση, την ανάγνωση του ίδιου του λογοτεχνικού κειμένου, παρατηρούμε εξωτερικά προς το κείμενο στοιχεία, παρα-κειμενικά (όνομα συγγραφέα, τίτλος έργου, υπότιτλοι, μεσότιτλοι, πρόλογοι, αφιερώσεις, μότο κτλ.) και περι-κειμενικά (κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο: χώρος και χρόνος δημιουργίας, λογοτεχνικό ρεύμα/ σχολή κτλ.). Με βάση τα στοιχεία αυτά κάνουμε υποθέσεις για το περιεχόμενο (π.χ. θέμα) και τη μορφή (π.χ. εκφραστικά μέσα) του κειμένου. Οι υποθέσεις αυτές μπορεί να επιβεβαιωθούν ή να διαψευσθούν κατά τη διάρκεια της κύριας ανάγνωσης, θα αποτελέσουν όμως έναν οδηγό για τη νοηματοδότηση του κειμένου.

Εφαρμογή: Από το εισαγωγικό σημείωμα πληροφορούμαστε πως το ποίημα ανήκει στον ποιητή της Γενιάς του 1920, Κώστα Καρυωτάκη. Η γενιά αυτή των ποιητών έχει βιώσει εξαιρετικά επώδυνες ιστορικές εμπειρίες (Βαλκανικοί, Α’ Παγκόσμιος, Μικρασιατική καταστροφή, προσφυγικό κτλ.) που καθόρισαν το συναισθηματικό κλίμα της ποίησής τους: παρακμή, ανασφάλεια, αίσθημα ανικανοποίητου, παραίτηση και αποξένωση από τον κοινωνικό περίγυρο. Η κύρια λογοτεχνική επιρροή τους προέρχεται από τον γαλλικό συμβολισμό στον οποίο χρησιμοποιούνται σύμβολα για την έκφραση ψυχικών καταστάσεων. Στην ποίηση του Καρυωτάκη κυριαρχεί ο αυτοσαρκασμός και μια μουσική αντίληψη του στίχου (π.χ. παραδοσιακό σονέτο με εναλλαγές ρυθμού που προκύπτουν από τους διασκελισμούς, την ισχυρή στίξη, τη χασμωδία, τους παρατονισμούς κτλ.). Από τον τίτλο της συλλογής (Ελεγεία) υποθέτουμε ότι το ποίημα θα εκφράζει ήπια συναισθήματα μελαγχολίας.

Φάση 2: Αναγνωστική (πληροφοριακή & ερμηνευτική ανάγνωση)

Η αναγνωστική φάση περιλαμβάνει δύο επάλληλες αναγνώσεις, την πληροφοριακή και την ερμηνευτική.

Α. Πληροφοριακή ανάγνωση

  • Γρήγορη ανάγνωση: Προσεγγίζοντας για πρώτη φορά το λογοτεχνικό κείμενο, επιχειρούμε να εντοπίσουμε τη γενική ιδέα, το συναισθηματικό κλίμα, αλλά και τους κειμενικούς δείκτες που κυριαρχούν . Έτσι, εξοικειωνόμαστε με το περιεχόμενο και την μορφή του κειμένου, πριν εμβαθύνουμε περισσότερο σε αυτό, μέσω των επόμενων αναγνώσεων.

Εφαρμογή: Η πρώτη ανάγνωση δημιουργεί μια αίσθηση σύγχυσης και συναισθηματικής αποδιοργάνωσης που επιβεβαιώνει τις υποθέσεις της προ-αναγνωστικής φάσης. Την ίδια αίσθηση -στο επίπεδο της μορφής- προκαλούν και οι διασκελισμοί.

  • Λεπτομερής ανάγνωση 

Προκειμένου να κατανοήσουμε σε βάθος το κείμενο, προχωρούμε σε μια περισσότερο. Η ανάγνωση αυτή είναι παλίνδρομη, «εμπρός-πίσω». Κατά τη διάρκειά της αποδομούμε το κείμενο, διακρίνοντας τις επιμέρους θεματικές ενότητες, και κρατάμε σημειώσεις, υπογραμμίζοντας λέξεις/ φράσεις-κλειδιά που, κατά τη γνώμη μας, συμπυκνώνουν το περιεχόμενο (τι λέει;) κάθε θεματικής ενότητας.

Εφαρμογή:

Β. Ερμηνευτική ανάγνωση

Στη βάση των σημειώσεών μας υποβάλλουμε προβληματισμούς – ερωτήματα με στόχο την ανάδυση νοημάτων που νοούνται ή και υπονοούνται (ερμηνευτική/ κριτική ανάγνωση). Φυσικά, τα ερμηνευτικά ερωτήματα δεν μπορούν να αφορούν το σύνολο των πληροφοριών που αντλήθηκαν από το κείμενο, γιατί αυτό θα οδηγούσε σε μια εξαντλητική ερμηνεία του κειμένου που δεν αποτελεί στόχο του περιορισμένης έκτασης ερμηνευτικού σχολίου. Επομένως, στη φάση αυτή καλούμαστε να επιλέξουμε μόνο τις πληροφορίες που ενδιαφέρουν ερμηνευτικά τον καθένα από εμάς. Στη συνέχεια, καταγράφουμε τις παρατηρήσεις μας με τη μορφή σημειώσεων. Από τους ερμηνευτικούς άξονες που έχουν σχηματιστεί θα προκύψει επαγωγικά το βασικό θέμα/ ερώτημα του κειμένου.

Στη συνέχεια πρέπει να αναγνωρίσουμε τις βασικές λεξικογραμματικές επιλογές του δημιουργού του κειμένου (κειμενικοί δείκτες, «πώς το λέει;») που συνδέονται άμεσα με τις ερμηνείες που έχουν παραχθεί κατά της διάρκεια της κριτικής διερεύνησης.

Εφαρμογή:

  • Κριτική διερεύνηση:
    • Σε ποιους αναφέρεται το ποιητικό υποκείμενο; > Ποιητές (κιθάρες, αντένες, αισθήσεις, ποίησις)
    • Γιατί χαρακτηρίζονται «ξεχαρβαλωμένες κιθάρες»; > Αδυναμία να εκπληρώσουν τον ρόλο τους, να παραγάγουν αρμονικό ποιητικό έργο μέσα στο κλίμα παρακμής που βιώνουν.
    • Γιατί χαρακτηρίζονται «απίστευτες αντένες»; > Αντί να λαμβάνουν και να εκφράζουν τα μηνύματα των καιρών, αδυνατούν να διαχειριστούν το κοινωνικό χάος και καταρρέουν.
    • Γιατί χαρακτηρίζονται «διάχυτες αισθήσεις»; > Η κοινωνική αποσύνθεση προκαλεί σύγχυση στους ποιητές με αποτέλεσμα το έργο τους να εντείνει την αποσύνθεση.
    • Γιατί αναζητούν καταφύγιο στην ποίηση; > Η σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα πληγώνει και αποδιώχνει τους ποιητές, οι οποίοι αναζητούν καταφύγιο στον ιδανικό κόσμο της ποίησης. Γιατί τον φθονούν; Ωστόσο, ούτε η ποίηση μπορεί να αποτελέσει καταφύγιο, όταν η εσωτερική αποσύνθεση έχει φτάσει σε ακραίο βαθμό.
  • Διερεύνηση της γραμματικής του κειμένου:
    • 1η στροφή: α’ πληθυντικό πρόσωπο (σε όλες τις στροφές > ανάδειξη του συλλογικού υποκειμένου, της κοινής μοίρας των ποιητών της εποχής), αόριστη αντωνυμία, διασκελισμός, χασμωδία, εικόνα, μεταφορά, προσωποποίηση, παρομοίωση, ειρωνεία
    • 2η στροφή: επανάληψη, α’ πληθυντικό, αόριστη αντωνυμία, χασμωδία, εικόνα/ σύμβολο (στις στροφές 1-3 > αισθητοποίηση της ψυχικής κατάστασης των ποιητών), μεταφορά, παρομοίωση, αντίθεση, ειρωνεία
    • 3η στροφή: επανάληψη, α’ πληθυντικό, μεταφορά, ειρωνεία
    • 3η στροφή: α’ πληθυντικό, μεταφορά (ανάδειξη του μεγέθους του ψυχικού τραύματος), προσωποποίηση

ΣΤΑΔΙΟ 2: ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ

Στο στάδιο αυτό γράφουμε το ερμηνευτικό μας σχόλιο σε δύο παραγράφους, χωρίς βέβαια να αποκλείεται και η απάντηση σε ένα ενιαίο κείμενο. Στην §1 παρουσιάζεται το θέμα/ ερώτημα (εισαγωγική πρόταση) και στη συνέχεια η τεκμηρίωσή του (υποστηρικτικό υλικό) αφενός με την ανάλυση των ιδεών και του συναισθηματικού κλίματος, αφετέρου με την παρουσίαση των κατάλληλων κειμενικών δεικτών και των λειτουργιών τους. Και στις δύο περιπτώσεις η τεκμηρίωση του θέματος συνοδεύεται υποχρεωτικά από παραπομπές στο κείμενο. Στην §2 παρουσιάζεται η προσωπική μας ανταπόκριση στο θέμα/ ερώτημα (εισαγωγική πρόταση) και στη συνέχεια η ερμηνεία/ εξήγησή της (υποστηρικτικό υλικό). Αυτό το οργανωτικό πρότυπο προκύπτει από τον κειμενικό τύπο στον οποίο εξ ορισμού ανήκει το ερμηνευτικό σχόλιο, της ερμηνευτικής εξήγησης.

Κατά τη διάρκεια της συγγραφής του ερμηνευτικού σχολίου εστιάζουμε στις γλωσσικές επιλογές που σχετίζονται και αυτές με τον κειμενικό τύπο της εξήγησης: ονοματοποιήσεις για τη δήλωση των ιδεών, του συναισθηματικού κλίματος και των κειμενικών δεικτών, αιτιολογικοί δείκτες λόγου (γιατί, επειδή, έτσι, λοιπόν κτλ.) για την παρουσίαση των ερμηνειών, ρήματα αίσθησης (π.χ. «το ποιητικό υποκείμενο παρατηρεί/ σκέφτεται/ αισθάνεται…») για την ανάδειξη των διανοητικών και συναισθηματικών διαδικασιών που πραγματοποιούνται στο κείμενο και διάφοροι βαθμοί επιστημικής τροπικότητας, κυρίως πιθανότητας/ δυνατότητας (π.χ. « η στάση αυτή μπορεί να οφείλεται…») για την προβολή της υποκειμενικότητας των ερμηνειών και των κρίσεων του μαθητή.

Εφαρμογή:

Η συναισθηματική κατάσταση που επικρατεί, κατά τη γνώμη μου, στο ποίημα είναι το αίσθημα απόγνωσης, ματαιότητας και απόγνωσης που βιώνει το άτομο και ειδικά ο ποιητής μέσα σε ένα ταραγμένο κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο. Το συλλογικό ποιητικό υποκείμενο (βλ. α’ πληθυντικό πρόσωπο που επαναλαμβάνεται εμφατικά: «Είμαστε κάτι…) αισθητοποιεί την αδυναμία του να βρει ουσία και νόημα στη ζωή λόγω της -πιθανότατα ακούσιας («Μας διώχνουνε τα πράγματα»- αποστασιοποίησής του από την τραυματική πραγματικότητα που το περιβάλλει μέσα από αλλεπάλληλους συμβολισμούς/ εικόνες: κιθάρες που βγάζουν παράφωνους ήχους, υψωμένες στο άπειρο αντένες που γκρεμίζονται, αισθήσεις που, αντί να καθοδηγούν το πνεύμα, το αποσυντονίζουν. Τη φυγή από αυτό το κλίμα αποδιοργάνωσης της δημιουργικότητας και διαψευσμένων προσδοκιών αναζητά ο στον ιδανικό κόσμο της ποίησης, αναζήτηση όμως μάταιη («κι η ποίησις / είναι το καταφύγιο που φθονούμε»), όταν το ψυχικό τραύμα είναι τόσο βαθύ που σχεδόν σωματοποιείται, όπως παραστατικά δηλώνει η μεταφορά «Στο σώμα, στην ενθύμηση πονούμε». (146 λέξεις)

Προσωπικά θεωρώ δικαιολογημένο το συναισθηματικό αδιέξοδο που βιώνει το ποιητικό υποκείμενο, καθώς ένα έργο τέχνης δεν μπορεί παρά να αντανακλά το κλίμα που επικρατεί στην κοινωνία και στην εποχή. Παρ’ όλα αυτά, νομίζω πως ένας καλλιτέχνης οφείλει να πρωτοπορεί, να αφουγκράζεται δηλαδή τις ανάγκες των ανθρώπων μιας εποχής και ως πνευματικός μέσα από το έργο του να εμπνέει για την προώθηση κοινωνικών μεταρρυθμίσεων. (63 λέξεις)

ΣΤΑΔΙΟ 3: ΜΕΤΑ-ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ

Μετά τη συγγραφή προχωρούμε στον έλεγχο και στη βελτίωση του ερμηνευτικού μας σχολίου. Συγκεκριμένα:

  • Σχετικά με την κατανόηση και την ερμηνεία του λογοτεχνικού κειμένου ελέγχουμε τη σαφήνεια της διατύπωσης του ερωτήματος/ θέματος, το οποίο σχετίζεται με τον βαθμό κατανόησης των ιδεών και του συναισθηματικού κλίματος του κειμένου, και την αναγνωστική μας ανταπόκριση στο ερώτημα/ θέμα με την επαρκή τεκμηρίωση/ υποστήριξη της απάντησης με αναφορές-παραπομπές στο κείμενο.
  • Σχετικά με τους κειμενικούς δείκτες ελέγχουμε, εάν υποστηρίζουν επιτυχώς την ερμηνευτική μας προσέγγιση.
  • Σχετικά με την οργάνωση και τη γλωσσική έκφραση του ερμηνευτικού σχολίου ελέγχουμε την αλληλουχία και τη συνοχή του ερμηνευτικού σχολίου ως παραγόμενου κειμένου, τη χρήση του κατάλληλου λεξιλογίου και γραμματικών επιλογών.
ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ

ΘΕΜΑ 1: Γιατί εμφανίζεται προβληματισμένος ο ήρωας του Κειμένου 3 και πώς εκδηλώνει τον προβληματισμό του; Να απαντήσετε αξιοποιώντας συνολικά τρεις (3) διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες. Εσείς πώς θα αντιδρούσατε σε ανάλογη περίπτωση; (150 έως 200 λέξεις) [Πανελλαδικές Εξετάσεις Ημερήσιων & Εσπερινών Λυκείων 2025]

ΘΕΜΑ 2: Πώς λειτουργεί το ταξίδι, κατά τη γνώμη σας, για το ποιητικό υποκείμενο στο Κείμενο 3; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας αξιοποιώντας τρεις (3) διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες. Πώς θα αντιδρούσατε εσείς, αν βρισκόσαστε σε ανάλογη συναισθηματική κατάσταση; (150 έως 200 λέξεις) [Πανελλαδικές Εξετάσεις Ημερήσιων & Εσπερινών Λυκείων 2024]

ΘΕΜΑ 3: Στο Κείμενο 3 να παρουσιάσετε και να ερμηνεύσετε τη συναισθηματική κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο πρωταγωνιστής αξιοποιώντας τρεις (3) διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες. Πώς κρίνετε την αντίδρασή του; (150 έως 200 λέξεις) [Πανελλαδικές Εξετάσεις Ημερήσιων & Εσπερινών Λυκείων 2023]

ΘΕΜΑ 4: Τι αντιπροσωπεύει το ταγάρι για την οικογένεια της αφηγήτριας του Κειμένου 3; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με τρεις (3) κειμενικούς δείκτες. Εσείς, αν ήσασταν στη θέση της αφηγήτριας, θα κρατούσατε το ταγάρι ή όχι και γιατί; (150 έως 200 λέξεις) [Πανελλαδικές Εξετάσεις Ημερήσιων & Εσπερινών Λυκείων 2022]

ΘΕΜΑ 5: Γιατί, κατά τη γνώμη σας, «Στον Σείριο δακρύσαν τα παιδιά / και βάλαν από εκείνη τη βραδιά / μιαν έγνοια στη μικρούλα τους καρδιά» (Κείμενο 3); Να απαντήσετε, αξιοποιώντας τρεις (3) διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες του ποιήματος. Θα ήσαστε ικανοποιημένοι/ες ή δυσαρεστημένοι/ες, αν ζούσατε, όπως τα παιδιά στον Σείριο και γιατί; (150 έως 200 λέξεις)

ΘΕΜΑ 6: Ποιο είναι το θέμα του ποιήματος (Κείμενο 3), κατά τη γνώμη σας; Ποιο ρόλο έχει η Ποίηση στην προσωπική σας ζωή; Να απαντήσετε αξιοποιώντας τουλάχιστον τρεις (3) κειμενικούς δείκτες (150 έως 200 λέξεις).